ماجرای عشق محی الدین عربی به" نظام دختر جوان اصفهانی"

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

امام خمینی هر وقت از ابن عربی نام می برد میگفت:

آن بزرگمرد..شیخ کبیر...عارف بزرگ

امام در نامه تاریخی اش به گورباچف او را به خواندن آثار ابن عربی دعوت می کند

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ابن عربي (638-560) دركتاب ترجمان الاشواق[مفسر تمناها] ـ همانطور که در مقاله پيشين آمد ـ شرح عشق و شيدايي خود و نظام دختر مكين الدين پارسازاده اصفهاني را تصنيف مي‌نمايد. مجموعه اشعار اين کتاب، صرفاً تاليف عارفی باهوش و شاعری که ماهرانه و جسورانه تفکر انتزاعيش را در استعاره های جنسی می پوشاند نبود، بلکه بيشتر کوششی بود از جانب مردی بزرگ و اهل معنا و فکر برای توضيح هرچه موجزتر تجربه و حيرت شخصی و بی واسطه خودش در مواجهه با آنچه او به شدّت هر چه تمامتر احساس ميکرد که آميزه گيج کننده ای بود از زيبايی ظاهری و بلوغ و حکمت معنوی در شخص «نظام». اين بانوی جوان بايد تأثير فوق العاده ای در او گذاشته باشد و هيچ شکی نيست که ملاقات آنان و تأثيرش بر وی، يکی از مهمتّرين مراحل زندگی و تفکر ابن عربی را شکل داده است .

ببينيد او را چگونه توصيف ميکند؛

«اين شيخ، دختری داشت، دوشيزه‌اي لطيف پوست، لاغر شكم و باريك اندام كه نگاه را دربند مي كرد. محفل و محفليان را زينت مي‌بخشيد و بيننده را دچار حيرت مي كرد. نامش نظام بود و لقبش عين الشمس و البهاء (چشمه نور و زيبايي) گوشه چشمش فريبا و اندامش نازك و زيبا بود. چون سخن بسيار مي‌گفت سخن را درمانده مي‌گردانيد و چون كوتاه مي‌گفت ناتوان.
سخنش روشن و آشكار بود. سيماي فرشتگان دارد و همت پادشاهان ...

من او را الگوی الهام اشعاری که در اين کتاب گنجانده شده اند، قرار دادم؛ اشعاری که عاشقانه اند و در عباراتی مودبّانه و آراسته تأليف يافته اند، هر چند نتوانستم ذرّه ای از احساساتی را که دوستيِ استوار او در حافظه ام بر جای نهاد، يا ذرّه ای از لطافت معنا يا اعتدال در رفتار او را بيان کنم، چرا که او خواسته دل و آرزوی جان و دوشيزه پاک و[دُرّ] ناسُفته من است. بااين همه، توانستم که پاره ای از انديشه های مربوط به اشتياق خودم را به نظم کشم و در اينجا، چون هدايا و اشيايی گرانقدر عرضه دارم، جانِ شيفته خود را وانهادم تا به وضوح سخن گويد، کوشيدم تا دلبستگی ژرفی را که احساس می کردم، علاقه عميقی را که در آن ايام گذشته مرا عذاب می داد، و اندوهی را که هنوز وقتی آن انجمن شريف و آن دختر جوان را به ياد می آورم متأثرم می کند، بيان کنم.

در اين اثر هر نامی مذکور افتد بدو اشارت دارد، هر سرايی که مرثيه اش را بسُرايم، سرای اوست که در خاطر من است ... »

آشکارا اين دختر، که در عين حال هم به لحاظ جسم و هم به لحاظ جان جذّاب وخيره کننده بود، برای ابن عربی يک الهام به معنی دقيق کلمه بود، الهامی که شهوتی قوی با حکمتی نادر را در هم می آميخت تا بصورت درخشانی، آنچه را که هانری کربن همدلی ماده و روح می نامد نمايان سازد.

او درباره زيبايی معشوقه اش می گويد:

«ای مشک! ای ماه تمام! و ای شاخه روييده در تپّه های شنی!

شاخه چه سرسبز است، ماه چه درخشان، و مشک چه خوشبو!

ای دهان خندانی که آب و شادابی ات را دوست دارم!

و ای آب دهانی که از تو، عسل سپيد چشيدم!

ای «ماه»ی که پوشيده در سرخی ای که از شَرم بر گونه ات نشسته بود، بر ما پديدار شدی!

اگر نقاب اش را برمی داشت عذابی بود؛ هم از اين روی، نقاب زد

خورشيد بامدادی است که در آسمانی بر آمده است؛ شاخه روييده در تپه های شنی است که در باغی کاشته شده است

از سَرِ ترس، مدام بدان خورشيد می نگرم،

و آن شاخه را از بارانِ ريزان، آب می دهم

اگر آن خورشيد برآيد به چشم من شگفت خواهد بود،

و اگر فرو رود، مرگ مرا سبب خواهد شد

از آن زمان که زيبايی، تاجی از زر ناب بر سر او نهاد، مهرِ زر در دلم افتاده است

اگر ابليس فروغ رخ او را در آدم ديده بود از سجده بر او تن نمی زد

اگر ادريس خطوطی را که زيبايی بر گونه های او رقم زده بود می ديد، هرگز دست به نوشتن نمی برد

اگر بلقيس استراحتگاه او را ديده بود، تخت و بارگاه به خاطرش خطور نمی کرد»

و درباره جمع اضداد در معشوقه اش چنين می گوييد:

«جانم فدای دوشيزگانِ زيباروی عشوه گری که،آنگاه که رکن يمانی و حجرالاسود را می بوسيدم، با من بازی می کردند!

آنگاه که در پی آنان گم شده باشی هيچ راهنمايی جز رايحه شان، که دلپذيرترين نشانه است، نخواهی يافت.

شيفتگی ام مرا واداشت تا با يکی از آنان عشق ورزی کنم، زيبارويی که در ميان انسان ها همتا ندارد

اگر نقاب از چهره برگيرد، برقی به تو خواهد نمود، همچون خورشيدی که تابشی مدام دارد.

سپيدی پيشانی اش سپيدی خوشيد است، و سياهی طرّه گيسويش سياهی شب!

خوشيد و شب در کنار هم! از شگفت انگيزترين صورت هاست.

کنار آفتاب روئی چون او، شب ما چون روز است و در سياهی گيسوان مشکين اش در نيمروز خواهيم شد.

ماه تمام در تاريکی گيسو برآمد؛

و نرگس سياه، همنشين گل سرخ شد.

دختر نازک اندامی است که زنان زيبا روی مبهوت اويند،

و تابش چهره اش، بر ماه پيشی گرفته است

اگر در خاطر آيد، عالم خيال، او را آزار و آسيب رساند، چه رسد به اينکه به چشم آيد!

لعبتی است که چون به يادش می آورريم، ياد ما آبش می کند و ناپديدش می سازد!

لطيف تر از آن است که به نظر گاه آيد!

توصيف، خواست که او را به شرح عرضه کند، اما او از توصيف برتر نشست و توصيف درمانده شد.

و هرگاه بخواهد وصف او باز گويد، هميشه ناتوان می ماند

اگر کسی که در طلب اوست به اسب های خويش استراحت دهد، ديگران به توسن فکر استراحت نخواهند داد.

شادی ای است که هر که را از عشق او بسوزد و بگدازد، از مرتبه انسانيت در گذراند.

سوز و گدازی از اين که مبادا، گوهر پاکش به آلودگی هايی که در آبگيرها هست بيالايد

درخشش اش از درخشش خوشيد در می گذرد

صورتی است که با هيچ صورتی قياس اش نمی توان کرد

فلک نور در زير پای اوست

و تاج او، فراتر از افلاک است»

او همچنين در باره هيبت معشوقه اش می گويد:

«آه، زن بی وفا! که با طرّه های افعی مانندِ گيسويش هر که را بخواهد به او نزديک شود نيش می زند

و چشمان آرامش بخش خود را به او می دوزد و او را آب می کند و با حال بيماری در بستر وامی نهد

از کمان ابرو، خدنگ نگاهش را پرتاب می کرد، و از هر سو که درآمدم کشته شدم

در واقع، او دختر عرب است، امّا در اصل، از دخترکان فارس است

زيبايی برای او، رديفی از دندان های مرواريدگونِ زيبا به رشته کشيده است،سپيد و پاک همچون بلور.

چون نقاب از چهره بر انداخت بيمار شدم، آنگاه زيبايی و شکوهش مرا به هراس افکند

از آن زيبايی و شکوه به دو مرگ گرفتار آمدم، بدينسان قرآن به او اشارت کرده است.

گفتم:چرا نقاب برانداختن ات مرا به هراس افکند؟

در پاسخ گفت: دشمنانت باهم وعده کردند که به هنگام تابش خورشيد بر تو هجوم آورند.

گفتم: من در قرقگاه آن گيسوی سياهم که چهره تو را پوشيده می دارد، پس آن را به هنگام هجوم دشمنان فرو هِل